Jakie wymagania bezpieczeństwa musi spełniać maszyna od etapu konstrukcji?

Bezpieczeństwo maszyny trzeba uwzględnić już podczas jej projektowania. Samo ostrzeżenie w instrukcji, że operator ma uważać, nie zastępuje rozwiązania konstrukcyjnego, które pozwala usunąć zagrożenie. Przy przygotowaniu firmy do zakupu urządzenia zaczęłabym więc od pytania: jak ta maszyna ogranicza ryzyko podczas rzeczywiście wykonywanych czynności?

Dotyczy to również pracodawcy. Kodeks pracy wymaga, aby stosowane maszyny zabezpieczały pracownika między innymi przed urazami, niebezpiecznymi substancjami chemicznymi, porażeniem prądem, nadmiernym hałasem, drganiami i promieniowaniem oraz uwzględniały ergonomię.¹ W tym poradniku skupiam się na zasadzie bezpieczeństwa wbudowanego w konstrukcję, na przykładzie kompletnej maszyny produkcyjnej.

Producent projektuje zabezpieczenia, pracodawca dobiera maszynę do pracy

Obowiązki producenta i pracodawcy wynikają z różnych przepisów i dotyczą różnych działań. Wymagania dla projektowania i wytwarzania maszyn określa rozporządzenie w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn. Producent lub jego upoważniony przedstawiciel ma zapewnić ocenę ryzyka, a następnie zaprojektować i wykonać maszynę z uwzględnieniem jej wyników. Przed wprowadzeniem jej do obrotu lub oddaniem do użytku musi także spełnić właściwe obowiązki dotyczące oceny zgodności, dokumentacji i informacji dla użytkownika.²

Z kolei art. 215 Kodeksu pracy nakłada wskazany w nim obowiązek na pracodawcę. Przy zakupie nie wystarczy więc powiedzieć, że „za wszystko odpowiada producent”. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy urządzenie pasuje do zadania, otoczenia i sposobu pracy w danej firmie. Inny zakres wymagań może dotyczyć innego rodzaju sprzętu — nie przenosiłabym automatycznie zasad dla kompletnej maszyny produkcyjnej na każde narzędzie.

Najpierw ograniczenie ryzyka w konstrukcji, potem pozostałe środki

Przepisy wskazują kolejność doboru rozwiązań ochronnych. To ważne także dla osoby, która porównuje oferty maszyn: informacja o ryzyku jest potrzebna, ale znajduje się na końcu tej kolejności.³

• Wyeliminowanie lub możliwie największe zmniejszenie ryzyka przez projekt i wykonanie. Należy szukać rozwiązania, które usuwa niebezpieczną sytuację u źródła, zamiast uzależniać bezpieczeństwo wyłącznie od ostrożności operatora.
• Potrzebne środki ochronne wobec zagrożeń, których nie udało się wyeliminować. Ich dobór zależy od konkretnej maszyny i oceny ryzyka. Sama obecność dowolnej osłony nie odpowiada jeszcze na pytanie, czy chroni ona przy danej czynności.
• Informacja o ryzyku pozostającym mimo zastosowanych rozwiązań. Obejmuje również wskazanie potrzeby szczególnego przeszkolenia lub zastosowania środków ochrony indywidualnej, jeżeli są potrzebne.

Nie traktowałabym zatem dopisku „zachować szczególną ostrożność” jako sposobu naprawienia wadliwego projektu. Podobną kolejność myślenia o ochronie na stanowisku wyjaśniłam w artykule „Dlaczego środki ochrony zbiorowej mają pierwszeństwo przed ochroną indywidualną?”

Bezpieczna ma być również regulacja i konserwacja

Maszyny nie ocenia się tylko podczas spokojnej, nieprzerwanej produkcji. Projekt powinien uwzględniać przewidziane użytkowanie, możliwe do przewidzenia niewłaściwe użycie oraz zagrożenia w całym przewidywanym okresie eksploatacji — także przy transporcie, montażu, demontażu, wyłączeniu z użytkowania i złomowaniu. Przepisy odnoszą się również do bezpiecznej obsługi, regulacji i konserwacji.⁴

Przykład: maszyna pakuje poprawnie, ale wymaga częstego czyszczenia

Wyobraźmy sobie zakup urządzenia pakującego. Podczas prezentacji zamknięta maszyna działa sprawnie. W codziennej pracy trzeba jednak usuwać pozostałości materiału i przygotowywać ją do kolejnej partii. Jeżeli rozmowa z dostawcą obejmie tylko wydajność, sposób bezpiecznego wykonania tych czynności może pozostać niewyjaśniony.

Przed zakupem poprosiłabym o pokazanie rozwiązania przewidzianego dla czyszczenia i regulacji oraz wskazanie go w instrukcji. Nie należy samodzielnie otwierać stref niebezpiecznych ani sprawdzać zabezpieczeń przez ich obchodzenie. Chodzi o ocenę przewidzianego sposobu pracy przez osoby z odpowiednimi kompetencjami. Gdy odpowiedzią jest jedynie „operator musi uważać”, trzeba wyjaśnić problem techniczny przed udostępnieniem urządzenia.

Ergonomia jest częścią projektu

Bezpieczeństwo to również ograniczanie niewygody, zmęczenia oraz obciążenia fizycznego i psychicznego operatora w zamierzonych warunkach użytkowania. Konstrukcja powinna uwzględniać między innymi różnice w wymiarach ciała i sile, przestrzeń potrzebną do ruchów oraz relację między operatorem a maszyną. Przepisy wskazują też unikanie wymuszania tempa pracy przez maszynę i długotrwałego skupienia wymagającego ciągłej kontroli.⁵

Dlatego patrzyłabym nie tylko na to, czy pracownik dosięgnie przycisku. Znaczenie ma także pozycja ciała podczas powtarzalnej czynności i możliwość bezpiecznego wykonania zadania przez osoby, które będą rzeczywiście obsługiwały urządzenie. Szczegółowy dobór osłon i dostosowanie stanowiska wymagają osobnej oceny.

O co zapytać przed wyborem maszyny?

Pracodawca powinien uwzględnić rodzaj pracy, warunki w zakładzie oraz zagrożenia istniejące i te, które może wprowadzić użytkowanie maszyny.⁶ Jako praktyczny początek rozmowy z dostawcą wybrałabym cztery pytania:

• Jakie materiały, zadania i warunki użytkowania przewidziano dla tego modelu?
• Jak ograniczono ryzyko podczas produkcji, regulacji i czyszczenia?
• Jakich warunków instalacji, przestrzeni i przyłączy wymaga urządzenie w naszej hali?
• Jakie zagrożenia pozostają i co użytkownik musi zapewnić, aby pracować zgodnie z przeznaczeniem?

Odpowiedzi trzeba zestawić z właściwą dokumentacją konkretnej maszyny. W obecnym reżimie dla kompletnej maszyny objętej rozporządzeniem znaczenie mają między innymi deklaracja zgodności WE, oznakowanie CE oraz instrukcja. Dla maszyny użytkowanej w Polsce należy zapewnić właściwą polską wersję instrukcji — oryginał albo tłumaczenie wraz z instrukcją oryginalną.⁷ Są to elementy sprawdzenia; sam znak na obudowie nie rozstrzyga o bezpieczeństwie wszystkich warunków użytkowania.

Dokumentację producenta trzeba też powiązać z informacjami dostępnymi na stanowisku. Sposób zapewnienia pracownikom dostępu wyjaśniłam w poradniku „Instrukcja BHP przy stanowisku — dostęp, język i potwierdzenie zapoznania”.

Inwestycja w 2027 roku wymaga sprawdzenia zmiany przepisów

Opisuję wymagania sprawdzone na 27 października 2026 r. Unijne rozporządzenie 2023/1230 w sprawie maszyn ma być co do zasady stosowane od 20 stycznia 2027 r., przy czym część jego przepisów stosuje się wcześniej.⁸ Przy przygotowywaniu inwestycji obejmującej ten okres trzeba ustalić właściwe przepisy i obowiązki dla konkretnej maszyny. Nie opierałabym odbioru planowanego na 2027 rok wyłącznie na starszej liście dokumentów.